Nghĩ về những phận đời bi thảm

Tự sát vì công việc

Từ năm 2007 đến tháng 2/2011, đã có 17 vụ tự tử của công nhân điện tử làm việc cho Foxconn Technology Group (thuộc công ty mẹ tại Đài Loan là Hon Hai Precision Industry Co – nhà thầu gia công thiết bị điện tử lớn nhất thế giới). Thậm chí vào ngay ngày mà Tổng giám đốc điều hành Terry Gou của Foxconn đến nhà máy lắp ráp Long Hoa (Thâm Quyến, Trung Quốc) để trấn an công nhân vốn hoang mang và kinh động trước hàng loạt vụ tự tử (26/5/2010), một công nhân đã tìm đến con đường chết bằng cách cứa dao vào cổ tay rồi tiếp đó là một công nhân khác nhảy lầu kết liễu mạng sống.

Sở dĩ các công ty điện tử nước ngoài (Apple, Dell, Nokia, Sony…) thuê Foxconn là vì nhà thầu điện tử này có khả năng tuyển dụng cực nhanh và có “biệt tài” biến công nhân thành “ong thợ” trong chớp mắt. Chẳng công ty Mỹ nào có thể “hô một tiếng” là có ngay 3.000 công nhân “trong một đêm” như Foxconn. Giữa năm 2007, sau một tháng thử nghiệm, kỹ sư Apple đã hoàn thiện được phương pháp cắt loại kính cường lực dành cho màn hình iPhone. Lập tức những chuyến xe chở kính đầu tiên đến Foxconn City vào ngay giữa đêm.

Một cuộc biểu tình của công nhân Foxconn tại nhà máy ở Vũ Hán vào tháng 1/2012

Thế là, dù đang ngủ say, công nhân Foxconn đã bị đánh thức, rồi nhanh chóng đứng vào dây chuyền lắp ráp. Trong ba tháng sau đó, Apple bán được 1 triệu chiếc iPhone. Kể từ đó, Foxconn đã lắp ráp được hơn 200 triệu iPhone – một kỳ tích mà chắc chắn chẳng công ty Mỹ nào có thể làm nổi. Giới chức điều hành Apple từng đánh giá rằng, phải cần khoảng 8.700 kỹ sư để giám sát 200.000 công nhân liên quan đến dây chuyền sản xuất iPhone; và phải mất 9 tháng mới có thể “đào” ra được đủ số kỹ sư yêu cầu. Tuy nhiên, tại Trung Quốc, Foxconn chỉ cần 15 ngày!

Không chỉ Foxconn, nhiều khu công nghiệp kỹ thuật cao khác tại Trung Quốc cũng bị chỉ trích bởi điều kiện làm việc tồi tệ và tình trạng ăn bớt ăn xén lương công nhân. Meitai Plastics & Electronics (cũng của Đài Loan) tại Đông Hoản (Quảng Đông) là một ví dụ. Tại đây, có đến 2.000 công nhân, hầu hết là nữ, đang ngày đêm cắm đầu cắm cổ ráp bàn phím cũng như nhiều thiết bị điện tử cho các hãng Hewlett – Packard, Dell, Lenovo, Microsoft và IBM. Sống ở đây còn kinh khủng hơn trại lính. Công nhân không được nói chuyện, không được nghe nhạc, không được ngẩng đầu khỏi bàn làm việc, không được cho tay vào túi quần… 12 tiếng đồng hồ mỗi ngày, công nhân ngồi miệt mài trên cái bàn gỗ để lắp 500 bàn phím mỗi giờ. Tất cả họ đều là những robot vô hồn: chính xác mỗi 1,1 giây mỗi người phải gắn xong một phím.

Thao tác tưởng chừng đơn giản trên được thực hiện 3.250 lần/tiếng. Bởi dây chuyền lắp ráp chạy liên tục nên công nhân không thể bỏ bàn làm việc để đi bất kỳ nơi nào khác, kể cả vệ sinh cá nhân. Họ phải đợi cho đến giờ giải lao, được quy định là 30 phút giữa giờ để công nhân thực hiện những việc cá nhân như ăn cơm, vệ sinh… Nhà máy vận hành 24/24 với hai ca, suốt 7 ngày trong tuần. Công nhân được nghỉ hai ngày mỗi tháng và nghỉ không đúng ngày sẽ bị trừ 2 ngày rưỡi công. Trung bình, công nhân phải ở phân xưởng 87 tiếng/tuần, làm việc 74 tiếng (trừ thời gian giải lao) trong đó có 34 tiếng làm việc ngoài giờ – tức vượt quá giờ cho phép của luật lao động Trung Quốc đến 318%! Lương cơ bản công nhân Meitai Plastics & Electronics được trả 0,64USD/giờ; tuy nhiên, trừ tiền này nọ (phòng thuê tập thể, ăn uống…), họ chỉ còn 0,41USD (tương đương 9.600VNĐ).

Uất ức và phản kháng

Sự uất ức bởi cảm giác bị bóc lột đã khiến công nhân Trung Quốc làm việc cho các công ty nước ngoài không chỉ thể hiện thái độ phản kháng bằng hành động tự tử mà còn ở những cuộc biểu tình có tổ chức. Theo tuần san Outlook Weekly (Trung Quốc), các tòa án khắp Trung Quốc đã thụ lý đến hơn 280.000 vụ kiện liên quan người lao động chỉ trong năm 2008. Quảng Đông, một trong những nơi thu hút giới đầu tư nước ngoài nhiều nhất Trung Quốc, đã chứng kiến ít nhất hàng trăm cuộc biểu tình trong ba năm qua. Bóng dáng của cuộc đấu tranh giai cấp chống tư bản bóc lột đang hình thành tại Trung Quốc, nơi có lực lượng lao động nhiều nhất thế giới với hơn 112 triệu người vào thời điểm cuối năm 2006; và là nơi có lực lượng lao động rẻ mạt với lương trung bình 0,81USD/giờ (chỉ bằng 2,7% so với công nhân Mỹ). Loạt vụ biểu tình đã có kết quả tích cực. Một số thành phố Trung Quốc đã nâng mức lương tối thiểu lên 20%…

Năm 2006, Tổ chức BSR (Business for Social Responsibility), chi nhánh thuộc Ngân hàng Thế giới, đã đề xuất dự án cải thiện tình trạng lao động tại các nhà máy lắp ráp điện tử Trung Quốc cũng như một số nước khác. Trong bốn tháng, BSR cùng một nhóm khác đã đàm phán với Foxconn liên quan một chương trình tiên phong tạo ra đường dây liên lạc nóng để công nhân có thể phản hồi những trường hợp vi phạm luật lao động cũng như cần tư vấn tâm lý. Cuối cùng, “chương trình thí điểm” trên đã chẳng bao giờ được áp dụng. Năm sau, xảy ra loạt tự tử công nhân Foxconn.

Trong thực tế, BSR đã yêu cầu Apple lên tiếng gây sức ép việc Foxconn không nhất quán tuân thủ chương trình an toàn lao động mà BSR đưa ra, trong khi Foxconn nại ra đủ lý do để phớt lờ chương trình BSR. Phần mình, trong một tuyên bố, Foxconn nói rằng họ đã phản ứng “cực nhanh và toàn diện” trước các vụ tự tử công nhân và “hồ sơ cho thấy những biện pháp này đã thành công”. “Điểm son thành công” của Foxconn dễ thấy nhất là việc giăng lưới tại các khu lưu trú tập thể, thay vì phải cải thiện môi trường lao động, nâng cao chế độ an toàn và rộng tay hơn trong việc chia sẻ 59,32 tỉ USD lợi nhuận của họ cho công nhân, hơn là chỉ cho những người bán trực tiếp sức lao động rỉa những mẩu bánh thừa rơi ra từ bàn ăn của giới chủ!

Cao Minh